Chương 1
Đôi bạn từ thời thơ ấu
Chiếc xe chở khách cũ kĩ phun khói đen mù mịt do bác tài tăng thêm gas đột ngột để leo lên một đoạn dốc nhỏ trước khi rẽ vào bến xe của thị trấn Hoàn sơn. Gọi là bến xe khách để xác định một nơi để các chuyến xe dùng làm nơi đón đưa khách lữ hành của thị trấn chứ thực ra đó chỉ là một mảnh đất đỏ quạch đất bụi và lổn nhổn gạch đá rất ít được bàn tay chăm sóc, ít ra là cắt gọn lũ cỏ dại mọc cao một cách hoang sơ chung quanh. Hàng ngày ngoài dăm chuyến xe từ các tuyến nối các huyện với thị xã của tỉnh ghé vào một chốc rồi đi ngay còn thì đám đất hoang im lìm dưới cái nắng nóng rực của miền Trung để rồi vài cơn lốc gió Lào khô hanh thổi tạt qua đám cỏ khô cháy, xoáy tròn vài vòng bụi đỏ trên nền bến trống trải rồi chán chường đuổi theo nhau vươt qua cánh đồng lúa khô hạn để bươn về hướng biển. Bác tài xế già chẳng cần đỗ xe cho ngay ngắn, chiếc xe bus hiệu Ba đình rung bần bật thở hắt ra một cái rồi nằm chình ình nay giữa đám đất. Hành khách la hết xô đẩy lẫn nhau để cố chen nhau thoát ra khỏi khoang xe nóng hầm hập. Hàng hoá cồng kềnh của các bà buôn chuyến thôi thì đủ loại nông sản rau màu và gia súc, một chiếc rọ tre to đựơc hai người đàn ông đã chờ sẵn từ khi xe vừa vào bến hì hục khênh xuống qua khung của hẹp làm đám người bị ùn tắc khó chịu kêu ca, dường như chưa đủ tiếng í ới con lợn ỉ to béo lại eng éc lên tục náo loạn cả một góc phố huyện. Người cuối cùng chạy trốn khỏi cái lò sắt nóng rực vì nóng nắng và hơi người là một cô gái trẻ, khuôn mặt trái xoan đẫm mồ hôi dính bết tóc mai trên trán, lưng áo xanh da trời nhàu nhăn cũng loang lỗ nước. Đội lên đầu chiếc nón lá trắng quai hồng cô gái vuốt sơ lại quần áo rồi vội vã xách chiếc túi du lịch nhỏ rời khỏi bến xe sau khi không quên chào tạm biệt hai bố con ông tài xế lúc này đang hí hoáy dọn dẹp lại xe để đón đám hành khách chờ lên xe lúc này cũng í ới xô đẩy tranh giành nhau không khác gì đám đông vừa xuống xe ban nãy:
- Chào bác cháu đi ! Hen gặp bác sau hai tuần nữa bác nhé !
- Chào cháu Loan ! Chủ nhật sau cháu cứ chờ đầu làng, bác đón như thường lệ !
- Cám ơn bác và anh !
Gần một năm nay bà con sinh sống buôn bán ở dọc phố huyện Hoàn sơn đã quen với bóng dáng thanh thoát tươi trẻ của một cô gái quần đen áo xanh hai tuần một lần về thăm quê rồi trở lại nơi làm việc trong cơ quan uỷ ban ở cuối thị trấn.
Loan được nhận vào làm trong cơ quan nhà nước ngay sau khi học hết phổ thông và đã tốt nghiệp một khoá sơ cấp kế toàn ngắn hạn ở dưới thị xã. Tuy không đẹp rực rỡ nhưng sự nét xinh xắn đoan trang của cô làm cho đám thanh niên đàn ông trong khu uỷ ban huyện dớn dác xì xào bàn tán mỗi khi ngồi túm tụm xào xáo chuyện phiếm bên ấm nước chè chén.
- Hoa khôi của phòng Công thương đẹp quá !
Anh chàng Tư, thư kí tổng hợp huyện uỷ, trầm trồ mở đầu.
- Thằng nào trong số chúng mình sẽ được em chiếu cố ân tình đây hả ?
- Cứ ngồi chờ thì còn xưa mói có hy vọng ! Phải lao vào tấn công ngay khi em còn mới bơ vơ về đây !Tôi tuyên bố: từ hôm nay trở đi tôi là người giữ bản quyền ý đồ yêu nàng…
- Này này ai cho ông cái quyền đó ?
- Tôi ! Chính tôi ! Trong khi các ông chưa thấy hết vẻ đẹp của Thanh Loan và còn đang chù chừ thì tôi đã nhận ra tôi rất thích nàng rồi.
- Thằng này chủ quan quá. Vấn đề là Thanh Loan nhận lời ai, chứ thích nàng thì có nước mẹ gì, ai mà chẳng có quyền đó.
Lại vẫn Tư lém dàn xếp:
- Được rồi! Bắt đầu từ hôm nay, cánh đàn ông chưa vợ chúng ta bắt đầu mở cuộc đua chinh phục hoa khôi. Tớ hy vong rằng, bất cứ thằng nào trong số chúng ta có diễm phúc cưa đổ nàng sẽ không quên cho những thằng còn lại được dự một đám cưới to nhất phố huyện này.
- Nhất trí !
Thế nhưng Loan lại không bị chinh phục bởi bất cứ ai trong đám thanh niên đó. Mặc dù với bất cứ ai buông lời tán tỉnh hoặc tỏ tình cô vẫn bẻn lẻn trả lời:
- Em cám ơn lòng yêu mến của anh. Anh tốt với em, thì em xin nhận là em gái của anh vậy, chứ yêu thì em chưa dám nghĩ đến. Gia đình ba mẹ em đông con, kinh tế khó khăn, em đi làm ngay mà không xin thi vào các trường chuyên nghiệp là để phụ ba mẹ em nuôi các em ăn học. Vậy nên, em chưa yêu ai được khi em của em còn chưa học xong .
- Trời ơi ! Nàng bảo vậy chắc nàng chịu chết già sao ? - Lại vẫn là giọng Tư lém choang choang trong đám đàn ông: - Em học xong phổ thông thì chị phải gần 30 rồi còn gì ! Lúc đó thì cứ gọi là Ê sắc Ế. Tiếc thật ! tiếc thật !
Họ có biết đâu có một chàng trai âm thầm nhưng lại là đối thủ đáng gờm của họ. Trung là đồng hương với Loan, anh nhận ra cô ngay khi cô đứng lên trình diên theo lời giới thiệu của ông cán bộ tổ chức trước hội nghị công nhân viên chức toàn khối văn phòng uỷ ban. Tuy Trung Tốt nghiệp Đại học Sư phạm, nhưng anh không được phân công đi giảng dạy Văn học ở một trường phổ thông nào đó, anh phải về công tác ở phòng giáo dục làm công việc theo dõi giáo vụ của các trường trong huyện. Công việc không có gì là hấp dẫn, nhưng với tinh thần trách nhiệm của một thanh niên ham làm, thích tiến thủ và hơn nữa là một đối tượng kết nạp Đảng, anh tất bật đi về các cơ sở giáo dục nên ít có thời gian ở trên phòng. Mỗi khi về, anh lai hí húi tổng hợp báo cáo nên cũng hạn hữu mới có thời gian bù khú với các chàng độc thân hội Tư lém. Không được chứng kiến sự thất bại của các chàng si tình, Trung lặng lẽ theo dõi Thanh Loan với con mắt ngạc nhiên về sự lột xác của một con bé gầy quắt, tóc xơ xác nắng vẫn khóc nhè khi con trâu kềng càng vô tình bị sểnh dây buộc xông vào đám ruộng lúa đang thì con gái mơn mởn xanh mà gặm soàn soạt, mặc cho cô chủ nhỏ la hét đuổi đánh. Cậu bé Trung trên đường đi học về từ Trường phổ thông cấp 3 trên huyện là niềm may mắn cho cô bé Loan lúc đó. Nhận lại sợi dây thừng buộc mũi con trâu bất trị từ tay Trung, Loan vẫn chưa hết ấm ức, tủi thân:
- Cám ơn anh Trung.
- Thôi đừng nhè nữa. Có về thì anh dắt trâu về cho.
- Hôm nay nó làm việc nhiều, em muốn cho nó ăn thêm tí nữa. Anh về trước.
- Thế thì thôi. Anh về trước Loan nhè nhé !
- Vâng ạ !
Cô Thanh Loan xinh đẹp hôm nay chắc không còn nhớ đến kỉ niêm ngày chăn trâu cắt cỏ ngày nào. Ngay chính Trung cũng không mấy khi nhớ đến sự có mặt của một cô bé Loan cùng quê trong nhưng ngày đi học đại học xa nhà mãi tận Hà nội. Vây mà…
Trung đang trên đường về căn phòng cư xá nhỏ nhắn của anh ở cuối dãy khu chung cư của khối cơ quan huyện. Cuộc gặp gỡ chiều nay của anh với ông bí thư huyện uỷ để lại trong tâm trí anh nhiều khó chịu. Ông can thiệp vào chuyên môn của anh quá sâu, mặc dù nhũng hiểu biết của ông trong lĩnh vực này không nhiều , thậm chí phải nói rằng ấu trĩ. Với gốc gác là một đại đội trưởng bộ đội Tỉnh chuyển nghành do yếu sức khoẻ, trình độ văn hoá cấp 2 bổ túc thì lam sao ông lại có thể đánh giá được giáo khoa văn học trong các trường cấp 3 thiếu hay sai sót trong các bài phân tích văn học nước ngoài như thế nào ! Thật kì cục khi cho rằng trong các tác phẩm đó thiếu tính Đảng, tính dân tộc, chỉ làm cho học sinh tiêu cực hơn trong công cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa ở nước ta:
- Tố Hữu ! chỉ có Tố Hữu ! phải chỉ có thơ của Đồng chí ấy mới đáng được cac ngợi học tập cho học sinh ! Cậu hiểu chưa ! Đó là chân lí ! là nghị quyết soi sáng cho tri thức của chúng ta. Lam gì thì làm, cậu tổ chức thêm giờ ngoại khoá ? Tốt ! Nhưng không ngoại khoá hay dựng kịch của mấy thằng cha Xếch xếch gì đó với Hăm lét vớ vẩn. Tập trung vào thơ Tố Hữu. Trường nào đi chệch ra khỏi chỉ đạo của huyên uỷ, cậu phê bình kiểm điểm cho tôi.
- Thưa chú …
- Chỉ có thơ của Tố Hữu mói nói lên được sự vĩ đại của Đảng ta. Phải ! 30 năm đời ta có Đảng, mới có miền Bắc thiên đường của chủ nghĩa xã hội, của tôi của cậu và toàn dân, dân tộc ta. Làm gì thì làm, nhưng cậu quên không đọc thơ Tố Hữu hàng ngày là nhận thức văn học của cậu nghèo nàn và lạc hậu ngay.
- Dạ thưa chú …
- À ! Nhân đây tôi cũng nói cho cậu biết , quá trình phấn đấu vào Đảng của cậu theo như báo cáo của chi bộ phòng giáo dục là có khả quan.Tuy vậy Đồng chí Bí thư chi bộ không ưa lối ỉ lại chuyên môn cứng mà xem nhẹ tính phục tùng của cậu, nên biết mình biết ta, cậu rõ chưa.
Trung giật mình, tự nghĩ:
- Lại cái lão Đô đố kị rồi, mình đã hết sức tránh né rồi mà lão vẫn gen gét cái bằng Đại học Hà nội của mình.
- Nói vây cho cậu biết để tự răn mình. À này…
- Lại còn à này gì nữa đây. Trung cảnh giác.
Bí thư Lập hạ giọng thân mật:
- Bố cậu lâu nay có thư từ gì không ?
- Dạ thưa cũng ít lắm ạ !
- Cán bộ sư đoàn chiến đấu chiến trường B chắc chắn là phải giữ gìn bí mật. Lâu nay cậu có gặp con Dung nhà tôi không ?
- Dạ cũng ít ạ !
- Dung nó có vẻ quí cậu lắm đấy !
- Dạ …
Ông Lập khoát tay:
- Thôi chuyên tuổi trẻ, tôi hỏi vậy thôi. Nhớ những gì tôi đã có ý kiến chỉ đạo, cứ theo đó mà làm. Cậu về đi !
Dung là con gái của ông Bí thư và là bạn học cùng phổ thông của Trung. Tuy là con gái của nhân vật quyền thế nhất Huyện nhưng cô lại rất hiền lành và dễ bảo. Người ta thường nghĩ về một cô gái mặt bầu và hơi béo là đần độn, nhưng ở Dung thì người ta thấy điều đó chỉ là câu nói đó hoàn toàn vô nghĩa: Dung rất thông minh. Trong những năm học cùng nhau Trung – Dung là một cặp đối thủ trong các môn học. Kết quả là Trung trở thành giáo viên còn Dung lại là kỉ sư Kinh tế tốt nghiệp trường Đại học Kinh tế kế hoạch Hà nội. Trong thời kì cả hai còn là sinh viên ở thủ đô, họ thường gặp nhau trong các đợt rãnh rỗi và trong các đợt sinh hoạt đồng hương. Vào các dịp về nghỉ hè hoặc Tết, hai người thường ngồi cạnh nhau, ai cũng nghĩ đó là một cặp tình nhân ăn ý qua sự chăm sóc tân tình chu đáo của chàng trai, qua dáng điệu tin cậy gối đầu lên vai bạn trai ngủ ngon lành trong đêm khi con tàu lặng lẽ xình xịch chay trong khung cảnh cô đơn xa lạ. Trung biết Dung thích mình, mọi người cố vun vào cho Trung, vì ở vị trí con rể ông bố quyền uy nhất huyện là niềm mơ ước của bao nhiêu là chàng trai khác.Cho đến nay Trung không hiểu được mình không yêu được Dung vì lí do gì, trái tim anh không hề loạn nhịp một tí ti nào khi được ở riêng bên Dung, một cô gái thông minh như Dung rất biết tạo cơ hội tế nhị cho Trung hiểu: trái tim của cô đã sẵn sàng như thế nào rồi, nhưng Trung lại không thể lừa dối cô chỉ vì lợi dụng. Anh đã từng muốn nói với Dung:
- Trung rất cám ơn Dung. Nhưng Trung không biết phải bảo trái tim mình phải hướng về Dung như thế nào, mặc dù ngay lúc này nếu ai hỏi Trung quí nhất người con gái nào, thì không chần chừ Trung trả lời ngay: đó là Dung. Nhung như vây chưa đủ để chúng ta thành của nhau suốt đời. Hãy cho Trung thời gian nghe Dung.
Cô gái hiểu rất rõ điều đó qua thái độ thân thiết hết mình, nhưng lai lúng túng lảng tránh riêng tư những khi có dịp, của người ban trai. Giờ đây Trung còn chưa tán tỉnh hoặc yêu ai khác cho nên cô vẫn còn nhiều hy vọng. Và cô chờ trong sự kính trọng sâu sắc. Có lẽ ông bí thư huyện uỷ Lập cũng đang chờ. Trung tự mắng mình:
- Mày là một thằng ngốc, người ta tốt với mày vây mà …
- Anh Trung !
Tiếng gọi của một người con gái từ phía sau làm Trung giật mình, anh hốt hoảng quay lai, lúng túng như một kẻ ăn trộm bị bắt quả tang làm rơi cả cặp tài liệu trên tay, những tờ giấy rơi xoà ra trên mặt đất cát bụi.
- Trời ! anh làm sao vậy ? em xin lỗi !
- Không sao ! chào Loan !
Vừa phụ Trung nhặt lại những tờ tài liệu Thanh Loan vừa trách:
- Anh Trung giờ là người cao xa rồi nên quên cả anh em đồng hương.
- Ý em là thế nào ?
- Thì đó: Anh biết em đã vào đây làm, đã nhận ra em là Loan cùng làng mà anh có thèm hỏi em lấy một câu đâu ! em phải tìm anh để chào hỏi trước, anh không làm cao thì còn gì nữa ?
Trung cười xoà:
- Thế còn cô ? cô đâu còn là Loan nhè ngày nào nữa. Một cô nhân viên nhà nước xinh đẹp, một hoa khôi có nhiều chàng ngưỡng mộ. Em đâu còn là cô bé yếu đuối quê mùa như ngày nao để anh tìm đến để lam quen. Mà biết đâu em còn nhớ những kỉ niệm ngày nào nữa để mà nhận ra anh. Không chừng em còn cười vào mặt anh, kẻ „ thấy người sang bắt quàng làm họ „ thì chán chết.
Loan giận giỗi:
- Thì ra anh không như em tưởng !
- Tưởng làm sao ?
- Em tưởng anh thông minh !
- Thế thì hoá ra anh đần độn ?
- Không phải vậy sao ? Không đần độn mà lại nghĩ về em vậy sao!
- Trời đất ơi cô bé này lớn quá mất rồi – Trung cười vui vẻ dàn hoà – Anh xin lỗi, không ngờ Loan còi đáo để và thông minh như vậy. Thôi ai lại đứng giữa đường mà đôi co đấu khẩu như thế này. Ghé phòng anh ngồi chơi được không ?
- Em tưởng anh không thích mời em về nhà nữa ấy chứ ?
Hai người vui vẻ ôn lại những kỉ niệm thời thơ ấu, những câu chuyên xảy ra lâu nay ở làng của họ vá đặc biệt về những thăng trầm thành đạt của những bạn bè lối xóm.
- Bố em già yếu, em muốn ở nhà để đở đần công việc đồng áng. Nhưng cả hai ông bà đều không cho, chỉ muốn em đi thoát li. Bố em bảo: „ con học được, đáng lẽ hoàn cảnh gia đinh khá hơn thì bố mẹ không để cho con bỏ học như thế này, con phải vào đại học. Nhưng con có bị thiệt thòi thì cũng phải gắng đi làm cơ quan nhà nước sau này có cơ hội thì đi học lên“. Thế là ông nhờ mẹ anh nói giúp với bác bí thư huyện để em được đi học sơ cấp 1 năm rồi về đây làm.
- Thế mà mẹ anh không nói chuyện ấy với anh bao giờ cả ?
- Thế hả ? em cứ tưởng anh đã biết nên rất so đo khi muốn đến chào anh. Em cho rằng anh giữ ý vì chuyên đấy.
Loan ngập ngừng nhìn thẳng vào mặt Trung:
- Với lại anh đang là ban trai của chị Dung, con gái bác Bí thư huyện uỷ. Môn đăng hộ đối, anh giữ gìn cũng phải.
Trung nghiêm túc:
- Em nhầm rồi, anh không cần phải giữ ý gì cả vì đơn giản anh và Dung chỉ là bạn thôi.
- Thì em cung linh cảm là như vậy. Nhưng em không tin, vì nó không hợp lôgic một tí nào cả.
Trung bối rối lựa lời:
- Thì… thì …thì anh cũng không hiểu được chính mình đây. Anh chỉ vào ngực mình: Tim anh nó kì cục quá. Nó không cho anh yêu cô con gái của ông bí thư huyện, khi nó không đồng ý, nếu anh bất chấp nó thì nó khinh anh chỉ biết lợi mà không trung thực. Nó là một trái tim của người Cộng sản chân chính.Một người cộng sản trí thức biết tự trọng.
Cô gái ngơ ngác:
- Kìa anh Trung, làm gì mà anh quan trọng hoá làm vậy ?
Trung bật buồn cười:
- Ừ nhỉ, thì chúng ta không đang sống trong sự nuôi dạy dẫn đường của Đảng đó sao. Nghĩ riết theo lối đó đâm cũng buột mồm lí luận theo lối đó.Nhung dù gì thì anh cũng chỉ muốn chứng thực anh là một con người trung thực không vụ lợi trong tất cả mọi việc kể cả tình yêu.
Thanh Loan vui vẻ:
- Điều cốt lõi nhất đối với em thì em đã biết. Còn lí luận này nọ thì em nghe anh chứ làm sao đủ trình độ để tranh cãi với anh.Anh có cuốn tiểu thuyết nào hay thì cho em muợn với, nhiều buổi tối trôi qua thật vô vị , đọc chuyện là tuyệt nhất trong lúc này.
Trung khoát tay chỉ vào giá sách kê cạnh bàn làm việc:
- Loan xem cuốn nào được thì cầm về đọc. Nhung nhớ là không cho ai mượn lai hoặc đánh mất sách của anh. Sách này anh quí không phải chỉ vì phần lớn lương của anh đều nằm ở đó mà hơn nữa chúng đều là những cuốn sách của những tác giả có tên tuổi và là những cuốn cực hay.
- Vâng em xin ghi nhớ. Cám ơn anh tin cậy cho em tuỳ ý chon để mượn.
Cô gái ngạc nhiên thú vị khi đọc nhũng tên sách trên giá, một tủ sách cá nhân như thế này cô chưa biết ai có ỏ cái huyên nhỏ bé này.Từ cuốn Thép đã tôi thế đấy, Đội cận vệ thanh niên, Sông Đông êm đềm, Suối thép… nổi tiếng của nền văn học Liên xô cho đến nhũng cuốn Miếng da lừa của Banzac, Đỏ và đen của Roman Rolan, Khong gia đình của Hertomalo, Những người khốn khổ của Victo Huygo … rồi các tác phẩm Việt nam thì la liệt Vỡ bờ của Nguyễn Đình Thi, Cái sân gạch của Đào Vũ, Đất rừng Phương nam của Đoàn Giỏi…Một nữa tủ sách của Trung là sách lí luận chính trị , sách nghiên cứu triết học chủ nghĩa Marx – Lenin, sách nghiên cứu lí luận văn học. Cô gái thán phục thật sự sức học của Trung, cô biết nhũng cuốn sách trên giá sách này được chủ nhân của nó không chỉ đọc qua 1 lần rồi thôi vì chỉ lật vài trang cô đã nhận được nhiều mảnh giấy nhỏ ghi nhận xét hoặc tóm tắt nội dung mà Trung ưa thích.
- Anh không muốn ghi chú thích hoặc nhận xét vào trong sách như mọi người thường làm mặc dù đây toàn là sách của anh mua về. Em biết vì sao không ?
- Vì anh không muốn làm bẩn sách ?
- Không phải vậy ! Sách đẹp hay sạch cũng chỉ có giá trị cung cấp tri thức thôi mà, sách chỉ trang điểm cho phòng ở cho ra dáng trí thức như bao kẻ ưa phô trương thường làm, đó là những cuốn sách không được tôn trọng.
Loan mở to mắt:
- Vậy thì sao anh không sử dụng nó thoải mái, gi vào mảnh giấy nhỏ như thế này vừa dễ rơi mất lại mất công tìm giấy mỏng !
- Anh làm như vây để cho nhưng người khác cùng đọc sau anh mà không thấy bực dọc: thứ nhất không thấy sách bị bôi xoá lem nhem tuỳ tiện, thứ hai là người đọc sau anh không bị những gi chú bình phẩm hay chọn lọc ý hay của anh làm phân tâm, họ không bị cách đọc, hướng đọc và hướng thẩm định tri thức của người đọc trước chi phối. Họ thoải mái tư duy theo ý của mình.
Cô gái hoàn toàn bị cuốn hút bởi sự chân thành và độc đáo trong tư duy của người anh đồng hương.
- Anh Trung chắc nắm vững lí luận chủ nghĩa Marx Lenin. Nếu có dịp em nhờ anh giảng một số điều trong tập tài liệu phát triển Đảng mà chi đoàn phát cho em. Em đọc thấy khó hiểu quá.
- Cô bé này khá thật, mới về đây mà đã được nằm trong diên cảm tình Đảng rồi thì cũng đáng nể đấy.
- Em được cảm tình từ khi con học ở trường sơ cấp rồi, về đây chỉ là phấn đấu tiếp.
Trung trang trọng:
- Thanh niên chúng mình chỉ có con đường duy nhất, chân chính nhất là được đứng trong hàng ngũ những người Cộng sản. Anh đang phấn đấu không mệt mỏi để trở thành người cộng sản trí thức giỏi về cả chuyên môn thông thạo lí luận chính trị và có đạo đức cao đẹp, sống có lí tưởng.
- Em ủng hộ anh.
- Tốt lắm, anh em mình cùng thi đua nghe Loan.
- Em sao bì với anh được mà đòi thi với chả đua.
- Thì em cứ gắng sức đi, đến đâu hay đấy là được rồi.
Biết là lưu lại ở nhà Trung trong cuộc hội ngộ đầu tiên qua dài là không tiện cho cả hai người, mặc dù các căn phòng vách liếp kế cận người ta biết hết mội câu chuyên hay hành động của láng giềng, chẳng sợ ai dặt điều vu xấu, Loan rút lấy hai cuốn sách trên giá rồi từ biệt Trung.
